Diktatura kao način, diktatura kao sredstvo, diktatura u najširem smislu reči, deluje gotovo nespojivo kao instrument kojim bi mogli da se postignu pravni ciljevi. Sama reč diktatura ima latinsko poreklo (dictata – lekcije, zadaci, dictator – onaj koji diktira, ali i nosilac najvišeg čina, ovlašćenja, dictatura – režim pod diktatorom). Prema odrednici Pravne enciklopedije, diktatura je „režim u kome apsolutna vlast pripada jednoj ličnosti, ali koja je tu vlast uzurpirala, tj. do koje je došla protivzakonito i vrši je bez valjanog pravnog osnova. Obično se ovakva vlast uspostavlja državnim udarom ili pobunom, najčešće uz oslanjanje na vojsku ili policiju.[1]

Diktatura kralja Aleksandra Karađorđevića od 6. januara 1929. godine može se prepoznati u skoro svim navedenim okvirima nastanka i sprovođenja ovakvog režima, sa specifičnostima koje nose mesto i okolnosti. Kralj Aleksandar jeste imao oslonac na aparat sile u državi: vojsku i policiju, ali diktaturu nije uveo golim nasiljem. Naprotiv. Diktatura je uvedena nakon nepodnošljive političke krize i atentata u Skupštini. Na nasilje se odgovorilo autoritarnim režimom. Diktatura je ukinula demokratiju i parlamentarizam, ali je dovela do smirivanja političke situacije u zemlji i stvaranja efikasnijeg sistema rešavanja nagomilanih političkih i državno-pravnih problema.

Jedan od najvećih problema sa kojima se susretala Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, a potom i Kraljevina Jugoslavija bio je problem šest različitih pravnih područja. Formalnopravno unitarna, država je imala šest različitih pravnih područja: srbijansko, crnogorsko, vojvođansko, hrvatsko-slavonsko, slovenačko-dalmatinsko i bosansko-hercegovačko pravno područje. Poseban problem predstavljala je činjenica da ni sama pravna područja nisu bila unifikovana. U građanskopravnom smislu to znači da su na ovim pravnim područjima primenjivani različiti građanski zakonici: austrijski Opšti građanski zakonik iz 1811. godine, Srpski građanski zakonik iz 1844. godine, Opšti imovinski zakonik za Crnu Goru iz 1888. godine, Otomanski građanski zakonik – Medžele. U praktičnom smislu, to je značilo konglomerat različitih pravnih propisa, a poseban problem je predstavljalo to što su na jednom pravnom području primenjivana dva, nekad i tri građanska zakonika, a ponekad su pojedini instituti primenjivani delom iz jednog, a delom iz drugog zakonika. Ilustracije radi, na bosansko-hercegovačkom pravnom području, u primeni je bio Otomanski građanski zakonik-Medžele, ali je poseban problem predstavljalo to što austro-ugarske sudije nisu znale turski jezik, a prevod Medžele nije bio službenog karaktera. Iz tog razloga se otpočelo sa faktičkom recepcijom austrijskog Opšteg građanskog zakonika, u tačno predviđenim slučajevima. Međutim, ni to nije donelo poboljšanja u praksi. Najbolju ilustraciju pruža izreka da u Bosni i Hercegovini kotarski sudovi sude po zdravom razumu, okružni po austrijskom Opštem građanskom zakoniku, a Vrhovni sud u Sarajevu po Medželi. Vidovdanski ustav iz 1921. godine predviđao je skraćeni postupak za izjednačavanje zakonodavstva, ali taj postupak nije tekao brzo, a ni sa lakoćom. Najveći problem je predstavljalo građansko pravo gde je bilo potrebno iznaći najbolja rešenja imajući u vidu različitu strukturu stanovništva kao i društveno-ekonomske, pa i verske prilike.

Sa svim licima i naličjima, „Šestojanuarska diktatura“, je bila režim donošenja zakona i efikasnog ustrojavanja heterogenih pravnih sistema u Kraljevini. Zakon o kraljevskoj vlasti i vrhovnoj državnoj upravi od 6. januara, Zakon o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi (Zakon o zaštiti države) od 6. januara, Zakon o državnom sudu za zaštitu države od 8. januara, Zakon o izmenama Zakona o opštinama i oblasnim samoupravama od 11. januara, Zakon o nazivu i podeli Kraljevine na upravna područja od 3. oktobra i Zakon o banskoj upravi predstavljali su zakone koji su doneti za vreme diktature. Setu oktroisanih sistemskih zakona pripada i Zakon o uređenju redovnih sudova za Kraljevinu Jugoslaviju, donet već 18. januara 1929. godine. Brzina njegovog donošenja govori o tome da je ovako kompleksan zakon još pre diktature dugo pripreman i da je njegovo donošenje, u sklopu izjednačavanja pravosudnih sistema i zakonodavstva u različitim pravnim područjima, u stvari, čekalo samo pravi politički trenutak. Valja pomenuti i Zakon o državnom tužioštvu, koji nije svrstan u set zakona donetih neposredno nakon uvođenja diktature. Postupak izjednačavanja zakona tokom diktature i unifikacije pravnih sistema, očigledno je ukazivao na intenciju zakonodavca da osnovu ovog procesa treba da čini javnopravna regulativa, prvenstveno materija ustavnopravne prirode i organizacije pravosuđa, kao iznuđeno zakonodavstvo koje se ticalo zaštite države, odnosno prevencije pojava koje su uslovile krizu parlamentarizma i uvođenje diktature. Sa ovakvim setom oktroisanih zakona (koji su očigledno dobro pripremani pre uvođenja diktature), stvorena je osnova za pripremanje povratka države u ustavno stanje. Ustavno stanje vraćeno je oktroisanjem ustava 3. septembra 1931. godine, poznatog pod nazivom „Septembarski ustav“, ili „Oktroisani ustav“. Ustav je predstavljao prevođenje tekovina Šestojanuarske diktature u ustavne okvire.

Image by freepik