Pitanje ustanove diplomatskog azila ponovo je aktuelizovano kada je Meksiko odlučio da dodeli diplomatski azil bivšem potpredsedniku Ekvadora, Horheu Davidu Glasu Espinelu. Vlada Ekvadora je 5. aprila 2024. godine oko 22 časa rasporedila specijalne agente oko prostorija meksičke ambasade, kada je oko njih 15 nasilno i neovlašćeno upalo u prostorije meksičke ambasade.

Zamenik šefa diplomatske misije, Roberto Kanseko Martinez, pokušao je da zaustavi agente kada ih je video u prostorijama ambasade, ali je u tom pokušaju, napadnut u biblioteci ambasade. Agenti su zatim odveli Espinela, smestili ga u jedno vozilo i napustili prostorije meksičke ambasade. Ove radnje dovele su do toga da je 11. aprila Meksiko pokrenuo postupak pred Međunarodnim sudom pravde protiv Ekvadora zbog kršenja Konvencije o diplomatskim odnosima iz 1961. godine.

Problem je što ustanova diplomatskog azila nije propisana Konvencijom o diplomatskim odnosima iako postoje brojni primeri kada su države dodeljivale diplomatski azil. Čak je i Ekvador, odnosno njihova ambasada u Velikoj Britaniji 2012. godine dodelila diplomatski azil Džulijanu Asanžu.

Izuzetak predstavlja regionalno međunarodno pravo Latinske Amerike koje poznaje ustanovu diplomatskog azila još od 20. februara 1928. godine kada je u Havani usvojena Konvencija o diplomatskom azilu, a koja je stupila na snagu 21. maja 1929. godine. Ovu konvenciju je ratifikovalo 16 država¹, a zanimljivo je da su SAD potpisale Konvencije uz rezervu da ne poznaju doktrinu diplomatskog azila kao deo međunarodnog prava. Konvencijom je propisano da države članice ne mogu da daju azil u svojim poslanstvima, na ratnim brodovima, u vojnim kampovima ili vojnim avionima, osobama optuženim ili osuđenim za opšta krivična dela, ili dezerterima iz vojske ili mornarice. Azil koji se daje okrivljenima za politička dela u poslanstvima, na ratnim brodovima, u vojnim kampovima ili vojnim avionima, poštovaće se u meri u kojoj je dozvoljeno, bilo kao pravo ili kao humanitarna tolerancija, običajima, konvencijama ili zakonima zemlje u kojoj je odobren pod određenim uslovima. Tako, diplomatski azil se može odobriti samo u hitnim slučajevima i u vremenskom periodu koji je neophodan da bi se licu koje je tražilo azil osigurala bezbednost. Diplomatski agent, komandant ratnog broda, vojnog kampa ili aviona, odmah po davanju azila, dužan je da o tome obavesti ministra spoljnih poslova države lica kojem je dat azil, odnosno organ lokalne uprave ako je azil dodeljen van prestonice. Vlada teritorijalne države može zahtevati da lice koje je dobilo azil napusti državnu teritoriju u najkraćem mogućem roku, a diplomatski agent zemlje koja je dodelila azil može zauzvrat zahtevati garancije neophodne za odlazak lica koje je dobilo azil iz zemlje. Dok uživaju azil, licima kojima je dodeljen azil neće biti dozvoljeno da vrše radnje protivne javnom miru.²

Još jedna konvencija koja uređuje ustanovu diplomatskog azila u Latinskoj Americi jeste Konvencija o diplomatskom azilu usvojena u Karakasu 28. marta 1954. godine i koja je stupila na snagu 29. decembra iste godine.³ I ovu konvenciju je ratifikovao mali broj država, samo njih 14. Novina u odnosu na konvenciju iz Havane je da se diplomatski azil može tražiti iz političkih razloga ili zbog učinjenih političkih dela pri čemu je teritorijalna država u obavezi da poštuje dodeljen diplomatski azil. U slučaju prekida diplomatskih odnosa između države koja je dodelila diplomatski azil i teritorijalne države, lice kojem je dodeljen diplomatski azil napušta je sa diplomatskim predstavnicima države koja je dodelila azil. Predviđeno je i pravo svake države članice da dodeli diplomatski azil, kao i da odbije, pri čemu ne postoji obaveza da se obrazloži odbijanje. Sa druge strane, diplomatski azil se ne može dodeliti licima koja su pod optužnicom ili im se sudi za obična krivična dela ili su osuđeni od strane nadležnih redovnih sudova, a nisu izdržali odgovarajuću kaznu, kao ni dezerterima iz kopnenih, morskih i vazdušnih snaga, osim kada su dela koja su povod za traženje azila političke prirode. Zanimljivo je da konvencija predviđa da država koja dodeljuje diplomatski azil odlučuje o prirodi dela i o motivima progona. Time se omogućava državi koja dodeljuje diplomatski azil da derogira teritorijalni princip krivičnog zakonodavstva teritorijalne države. Takođe, propisano je i da se diplomatski azil može dodeliti samo u hitnim slučajevima. Kao i Konvencija iz Havane, predviđena je obaveza obaveštenja ministra spoljnih poslova države lica kojem je dodeljen azil, odnosno organa lokalne uprave.

S obzirom na to da je ustanova diplomatskog azila poznata isključivo u okviru regionalnog međunarodnog prava Latinske Amerike, teško je zamisliti da postane deo univerzalnog međunarodnog prava. Mnoge države smatraju da dodeljivanje diplomatskog azila predstavlja kršenje Konvencije o diplomatskim odnosima, kao i mešanje u unutrašnje poslove suverenih država.

---

---

Naslovna fotografija Designed by Freepik