Ove godine se navršava 10 godina od stupanja na snagu kapitalnih izmena francuskog obligacionog prava, kojima je izvršena jedna od najznačajnijih reforma francuskog privatnog prava od donošenja Code Civile-a 1804. godine. Reforma je sprovedena Ordonansom iz 2016. godine (n° 2016-131 du 10 février 2016), a stupila je na snagu 1. oktobra 2016. godine.
Cilj reforme bio je višestruk: sa jedne strane, nastojalo se da se modernizuje tekst Francuskog građanskog zakonika, čije su brojne odredbe poticale iz davnih vremena, bile vidno dotrajale i nisu odgovarale potrebama savremenih društvenih i privrednih odnosa. Sa druge strane, reforma je imala za cilj da kodifikuje bogatu, i vrlo često i veoma kreativnu praksu francuskog Kasacionog suda (Cour de cassation), koja je decenijama popunjavala pravne praznine zakonskog teksta i nastojala da ukloni nedostatke koji su se protekom vremena pojavili. Istovremeno, cilj francuskog zakonodavca je bio I da poveća atraktivnost francuskog obligacionog, a pre svega ugovornog prava, u uslovima konkurencije različitih pravnih sistema u međunarodnom poslovanju.
Inicijativa za ovako opsežnu reformu, kao i sama realizacija reforme, pojavila se kao rezultat dugogodišnjih dokrinarnih i institucionalnih rasprava, uključujući i čuveni Avant-projet Catala, zatim projekat Terré, kao i različite radove i nastojanja francuskog Ministarstva pravde. U literaturi se često ističe da je ova reforma nastala i pod uticajem tzv. evropeizacije i “internacionalizacije” ugovornog prava, pri čemu se kao potencijalni izvori inspiracije navode brojni, poput UNIDROIT Principa, Principa evropskog ugovornog prava i DCFR.
Ipak, važno je napomenuti da reforma nije dovela do potpunog raskida sa tradicionalnim specifičnostima francuskog prava, što je ujedno jedna od najvažnijih karakteristika reforme. Naprotiv, najvažniji deo reforme se zasnivao upravo na kodifikaciji postojeće sudske prakse. Ipak, postoje pojedina rešenja koja predstavljaju suštinski prekid sa dotadašnjim koncepcijama, i koja su otuda izazvala brojne i burne rasprave u pravnoj nauci.
Jedan od najpoznatijih primera je svakako uvođenje instituta imprévision u član 1195 Francuskog građanskog zakonika. Time je francusko pravo, nakon dugog perioda, konačno prihvatilo mogućnost sudske izmene ili raskida ugovora zbog bitno promenjenih okolnosti koje čine izvršenje ugovora preterano otežanim za jednu ugovornu stranu. Ovo rešenje je označilo napuštanje tradicionalnog stave iz čuvene presude Canal de Craponne iz 1876. godine, koja je decenijama predstavljala simbol stroge i neumoljive primene načela pacta sunt servanda.
Značajna novina je bilo i pružanje pojačane zaštite slabijoj ugovornoj strani. Omogućena je kontrola određenih nepravičnih ugovornih klauzula u novouvedenoj kategoriji contrat d’adhésion, odnosno ugovora po pristupu. Ova izmena, iako na prvi pogled manje revolucionarna od prethodne, se u literaturi navodi i kao pokazatelj da je francusko obligaciono pravo time napustilo stanovište o potpuno ravnopravnim i apstraktnim ugovornim stranama, priznajući postojanje potencijalnih i vrlo realnih ekonomskih nejednakosti.
Reforma je takođe modernizovala pravila o pregovorima i zaključenju ugovora. Takođe, reformom su kodifikovani izuzetno značajni proizvodi sudske prakse, koji su ovim konačno pronašli svoje mesto u zakonskom tekstu, a što se odnosi, pre svega, na preferencijalni pakt (pacte de préférence), kao i jednostrano obećanje (promesse unilatérale), čime su kodifikovani modaliteti predugovornog obvezivanja. Zatim, reforma je sistematizovala i uredila institut ustupanja ugovora (cession de contrat), kao i brojna pitanja vezana za režim obligacija i dokazivanje. Modernizovana su i pravila o elektronskim ugovorima i elektronskim dokazima, što je od naročitog značaja u uslovima digitalizacije pravnog prometa.
Iako je reforma uglavnom pozitivno ocenjena, ona ipak nije prošla bez bilo kakvih kritika. Deo pravne doktrine je smatrao da su pojedine odredbe suviše opšte formulisane, i da ostavljaju preširok prostor slobodnom sudijskom odlučivanju, a meta kritika su bile i odredbe o impreviziji, napuštanju klauzule kao klasičnih obaveznih uslova zaključenja ugovora, te odredbe o kontroli athezionih ugovora. Ipak, deset godina nakon stupanja ove velike reforme na snagu, može se konstatovati da je ona izvršila jak uticaj i izvršila duboku transformaciju francuskog obligacionog prava. Sudska praksa je vremenom i postepeno razradila nove pravne institute, a reformom su mnogi od njih dobili na značaju i pronašli svoje mesto u zakonskom tekstu, čime je pravni okvir stabilizovan i čime je značajno dobio na izvesnosti, dok je i pravna sigurnost bitno pojačana. Istovremeno, reforma je imala i snažan uporednopravni uticaj, jer je pomogla da se francusko pravo (re)pozicionira kao jedan od značajnih modela modernog kontinentalnog ugovornog prava, koje je kadro da odgovori na potrebe savremenog pravnog prometa.
Ivana Višnjić
Ivana Višnjić, istraživač Instituta za uporedno pravo. Student je doktorskih studija na Pravnom fakultetu Univerziteta u Beogradu. Oblasti njenog interesovanja su građansko pravo i obligaciono pravo.
Mišljenja i stavovi objavljeni u okviru sekcije Blog su isključivo lični stavovi autora tekstova i ne odražavaju stavove Instituta za uporedno pravo.