Osobe sa invaliditetom mogu biti žrtve, ali i izvršioci različitih krivičnih dela. Kao žrtve, osobe sa invaliditetom suočavaju se sa brojnim oblicima diskriminacije Naješće je reč o diskriminaciji prilikom zasnivanja radnog odnos. O tome je pisala i Rajić Ćalić u svom radu Problem zapošljavanja lica sa invaliditetom. Naime, zbog smanjenja ili gubitka radne sposobnosti, ova lica se često nalaze u neravnopravnom položaju u odnosu na ostala lica koja traže zaposlenje.¹

Takođe i sam invaliditet može delovati kao značajan viktimogeni faktor zbog faktičke zavisnosti osobe sa invaliditetom od osobe koja se stara o njoj.² Do diskriminacije može doći i u samom krivičnom postupku jer su sudnice u mnogim sudnicama nedostupne osobama sa fizičkim invaliditetom, a prisutan je i problem učešća u sudskim postupcima osoba sa oštećenjem sluha zbog nedovoljnog broja tumača za znakovni jezik u Srbiji.³ Takođe, prisutna je i viktimizacija kriminalitetom nasilja.⁴ U Republici Srbiji ne postoje javno dostupni i sistematski vođeni statistički podaci o broju osuđenih lica sa invaliditetom.⁵ Međunarodni monitoring mehanizmi ukazuju na nedostatak razvrstanih podataka o osobama sa invaliditetom lišenim slobode u Republici Srbiji, kao i na problem neprilagođenosti pojedinih penitencijarnih ustanova potrebama lica sa telesnim invaliditetom i ozbiljnim zdravstvenim ograničenjima.⁶ Vođenje potpune evidencije o broju osoba sa invaliditetom u penitencijarnim ustanovama, doprinelo bi stvaranju uslova za poboljšanje njihovog ukupnog položaja tokom izvršenja krivičnih sankcija.

Statistika o broju, prijavljenih optuženih i osuđenih lica koja se vode od Republičkog zavoda za statistiku Republike Srbije , ne pruža podatke o broju osoba sa invaliditetom koji su prijavljeni optuženi ili osuđeni zbog izvršenja krivičnih dela⁷. Zbog toga, smatramo da bi unapređenja navedenih statističkih izveštaja doprinelo otkrivanju „tamne brojke“ kriminaliteta osoba sa invaliditetom. O malom obimu kriminaliteta osoba sa invaliditetom, saznajemo posredno iz dostupne kriminološke literature [6]. Zašto se osobe sa invaliditetom retko javljaju kao izvršioci krivičnih dela? Odgovor na ovo pitanje nije tako jednostavan kakvim bi se na početku mogao činiti. Razloge ne treba tražiti u pretpostavljenoj osobini da se osobe sa invaliditetom uvek ponašaju u skladu sa moralnim, socijalnim i pravnim normama⁸. Ovakve bi generalizacije bile veoma proizvoljne i dovele bi do prikrivanja pravog stanja stvari.

U kriminalnoj etiologiji (oblast kriminologije koja se bavi izučavanjem uzroka, uslova i povoda kriminaliteta kao masovne pojave i kao pojedinačnog ponašanja) postoji nekoliko teorija kojima se teži objasniti kriminalitet osoba sa invaliditetom⁹. U nastavku, biće više reči o najvažnijim od njih.

Teorija frustracije kriminalitet objašnjava kao posledicu nezadovoljenih potreba. Posredno, kriminološkom kritikom ove teorije dolazimo do objašnjenja malog obima kriminaliteta osoba sa invaliditetom. Naime, prema teoriji frustracije, nezadovoljene potrebe dovode do frustracije, a zatim i do pojave kriminaliteta. U kritici ove teorije se često ističe da se njime ne može objasniti mali oblik kriminaliteta maloletnika „jer su osobe sa invaliditetom često frustrirane zbog svojih nedostataka.“¹⁰ Smatramo da se argument da osobe sa invaliditetom retko vrše krivična dela iako su dominatno frustrirane ne može prihvatiti jer prema našim saznanjima nije utvrđena povezanost između frustracije i kriminaliteta osoba sa invaliditetom.

Umesto toga, mali obim kriminaliteta osoba sa invaliditetom se pre može objasniti sociološkim teorijama kriminalne etiologije¹¹. Tako, prema teoriji etiketiranja (interakcionistička teorija) neka osoba postaje delinkvent, između ostalog i zato što ga društvo takvim etiketira. Teorija etiketiranja odbacuje teoriju o „rođenom zločincu“, ističući da na kriminalitet utiče i društvo, odnosno okruženje u kome pojedinac živi¹². Ukoliko društvo dominantno posmatra (etiketira) osobe sa invaliditetom, postoji velika verovatnoća da ova lica ostanu van procesa socijalizacije u pozitivnom, ali i van tzv. socijalizacije u negativnom.¹³

Socijalizacija u pozitivnom predstavlja usvajanje prosocijalnih oblika ponašanja kroz proces učenja i interakcije sa drugim članovima zajednice koji dele pozitivne društvene vrednosti. Sa druge strane, socijalizacija u negativnom predstavlja usvajanje negativnih (antisocijalnih vrednosti) i značajan je faktor svih oblika kriminaliteta.¹⁴

Uporedno posmatrano, u objašnjavanju uzroka kriminaliteta osoba sa invaliditetom, kao polazište, treba uzeti stavove teorije etiketiranja u odnosu na teoriju frustracije, uz sva ograničenja jednostranog tumačenja kriminaliteta, što je u izvesnoj meri, uočljivo kod većine kriminoloških teorija.

Da bi se kriminalitet osoba sa invaliditetom u Srbiji potpuno sagledao i objasnio, potrebna su dodatna teorijska i empirijska istraživanja, te neka kratak osvrt na ovu negativnu pojavu bude podsticaj kriminolozima za dalja istraživanja ovog oblika kriminaliteta. Dalja istraživanja kriminaliteta osoba sa invaliditetom i svih izazova sa kojima se susreću tokom izvršenja krivičnih sankcija mogu u velikoj meri doprineti unapređenju njihovog ukupnog položaja u društvu.

---

1. J. Rajić, „Problem zapošljavanja osoba sa invaliditetom,” Strani pravni život, no. 3, 2016, 173-189. ↩︎
2. F. Mirić, D. Vasiljević-Prodanović, „Društveni odgovori na nasilje nad osobama sa invaliditetom,” u: „Ne nasilju, jedinstven društveni odgovor”, Banja Luka, 2018. ↩︎
3. F. Mirić, Krivičnopravna zaštita osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji, Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, 2023, https://www.iksi.ac.rs/izdanja/krivicnopravna_zastita_osi_u_rs.pdf, 10. 5. 2026. ↩︎
4. F. Mirić, D. Vasiljević-Prodanović, „Društveni odgovori na nasilje nad osobama sa invaliditetom,” u: „Ne nasilju, jedinstven društveni odgovor”, Banja Luka, 2018. ↩︎
5. F. Mirić, Krivičnopravna zaštita osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji, Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, 2023, https://www.iksi.ac.rs/izdanja/krivicnopravna_zastita_osi_u_rs.pdf, 10. 5. 2026. ↩︎
6. Committee on the Rights of Persons with Disabilities,
   „Concluding observations on the initial report of Serbia,“
   CRPD/C/SRB/CO/1, United Nations, 2016, https://minljmpdd.gov.rs/wp-content/uploads/2024/07/Zakljucna-zapazanjaCRPD-eng.pdf, 10. 5. 2026; Council of Europe,
   „Report to the Government of Serbia on the periodic visit to Serbia carried out by the European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Treatment or Punishment (CPT) from 9 to 19 March 2021,“ CPT/Inf (2022), 2022, https://rm.coe.int/1680a5c8a4, 10. 5. 2026. ↩︎
7. Republički zavod za statistiku, „Bilten: Punoletni učinioci krivičnih dela u Republici Srbiji, 2024. prijave, optuženja i osude,” https://publikacije.stat.gov.rs/G2025/Pdf/G20255725.pdf, 10. 5. 2026. ↩︎
8. D. Dimovski, Kriminologija, Niš: Medivest KT, 2025. ↩︎
9. F. Mirić, Krivičnopravna zaštita osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji, Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, 2023, https://www.iksi.ac.rs/izdanja/krivicnopravna_zastita_osi_u_rs.pdf, 10. 5. 2026. ↩︎
10. D. Dimovski, Kriminologija, Niš: Medivest KT, 2025; V. Nikolić-Ristanović, S. Konstantinović-Vilić, Kriminologija, Beograd: IGP „Prometej”, 2018. ↩︎
11. V. Nikolić-Ristanović, S. Konstantinović-Vilić, Kriminologija, Beograd: IGP „Prometej”, 2018. ↩︎
12. Đ. Ignjatović, Kriminološko nasleđe, Beograd: Službeni glasnik, 2006. ↩︎
13. V. Nikolić-Ristanović, S. Konstantinović-Vilić, Kriminologija, Beograd: IGP „Prometej”, 2018. ↩︎
14. F. Mirić, Krivičnopravna zaštita osoba sa invaliditetom u Republici Srbiji, Beograd: Institut za kriminološka i sociološka istraživanja, 2023, https://www.iksi.ac.rs/izdanja/krivicnopravna_zastita_osi_u_rs.pdf, 10. 5. 2026. ↩︎

---

Naslovna fotografija: Image by kjpargeter on Magnific

---

Mišljenja i stavovi objavljeni u okviru sekcije Blog su isključivo lični stavovi autora tekstova i ne odražavaju stavove Instituta za uporedno pravo.